Okul çağı çocuklarının enerji ihtiyaçları büyüme oranı, aktivite seviyesi ve vücut büyüklüğüne bağlı olarak değişmektedir. Bütün çocukların beş besin grubundan belli miktarda tüketmesi gerekmektedir. Bir çok okul çağı çocuğu günde 1800 ile 2200 kalori arasında enerjiye ihtiyaç duyar. 11-14 yaşındaki çocukların günlük enerji ihtiyacı 2500 kalori, 15-18 yaştakilerin 2800 kaloridir. Bunlar ortalama değerlerdir₍₁₎.

Besinlerden günlük alınan enerji, protein, vitaminler ve minerallerin vücutta elverişli olarak kullanılabilmesi için beş besin grubunda yer alan besinlerin öğünlere dengeli dağıtılması gerekir. Tüm gün öğretim yapan okullarda öğle yemeği genellikle tabldot olarak öğrencilere okul yemekhanesinde verilmektedir. Bu öğünde çocuğa günlük ihtiyacının üçte birini karşılayacak şekilde sunulan yemekler düzenlenmelidir₍₂₎. Süt, yumurta, beyaz et ve kırmızı etin günlük olarak düzenli tüketilmesi gerekir₍₃₎.

Yenilebilen ve yenildiğinde yaşam için gerekli besin ögelerini sağlayan bitki ve hayvan dokuları "BESİN" olarak tanımlanır. Besinlerin içinde bulunan karbonhidrat, protein, yağ, vitamin ve minerallere de "BESİN ÖGELERİ" denir₍₄₎. Bu besin öğelerinden herhangi biri veya birkaçı sağlanamayınca vücut çalışmasındaki aksamalar sonucu büyüme, gelişme geriliği ve sağlık bozuklukları görülmektedir.

Beslenme hiçbir zaman sadece karın doyurmak anlamına gelmez. Bu bakımdan beslenmede amaç, bireyin yaşı, cinsiyeti ve içinde bulunduğu fizyolojik duruma göre gereksinimi olan bütün besin öğelerini yeter miktarda sağlayabilmesidir. Biz bunu "yeterli ve dengeli beslenme" deyimleri ile açıklarız. Yeterli beslenme, genellikle vücudun yaşamı ve çalışmasını sürdürebilmesi için gerekli enerjinin sağlanması anlamına gelir. Karbonhidratlar, yağlar ve proteinler enerji sağlayan öğelerdir. Dengeli beslenme ise, enerji yanında bütün besin öğelerinin gereksinim kadar sağlanmasıdır. Bazı besinlerimiz (örğ. yağ, şeker, nişasta) alındıklarında enerji gereksinmesinin karşılanmasına karşın, protein, vitamin ve minerallerin yetersizlikleri ile yine büyüme, gelişme ve sağlık durumu bozulabilir. Gereğinden çok besin alarak vücut yağ kütlesinin istenenin çok üstüne çıkarılması da sağlık bozukluklarına neden olduğundan dengesiz beslenmedir₍₅₎.

Besinler ve içeceklerimiz içerdikleri besin öğelerinin tür ve miktarları yönünden ayrıcalık gösterir. Bu nedenle besinlerimizi sağladıkları yarar yönünden beş esas grupta toplayabiliriz₍₆₎.

TABLO 1: TEMEL BESİN GRUPLARI VE BESLEYİCİ DEĞERLERİ

Bir yemekte, tablo 1'de belirtilen grupların her birinden bir ya da daha çok besin bulunursa, bir gruptaki sınırlı besin ögesi diğer gruptakinden karşılanacağından dengeli beslenme sağlanmış olur. Türk yemeklerine bu yönden bakıldığında; oldukça dengeli karışımlar oluşturdukları görülür. Örneğin, dolmalarda birinci gruptan et ya da mercimek, üçüncü gruptan sebze, dördüncü gruptan pirinç ya da bulgur ve beşinci gruptan yağ kullanılmıştır. Dolmanın yoğurtla servis edilmesi de gelenek olduğundan, dengeli bir karışım oluşturmaktadır. Yine, etli sebze yemekleri genelde pilavlar ve ayran (cacık)la servis edildiğinde, dengeli karışımlar elde edilmektedir. Örneğin, ıspanak, pirinç (ya da bulgur) ve kıyma ile pişirilmekte ve yoğurtla yenmektedir. Böylece bir yemekte her gruptan besin bulunduğundan, vücudun gereksinmesi olan protein, vitaminler ve mineraller aynı anda alınmaktadır.

Çorbalardan; tarhana, yayla, toyga ve mercimek çorbaları da dengeli karışımları oluştururlar. Toyga ve tarhana çorbasında yoğurt, pirinç (yarma ya da bulgur) ve nohutun bir arada kullanılması ve sebze salatası ya da yemeğiyle servis edilmesi, dengeli bir karışımı oluşturur. Etli sebzeli pilavlar da dengeli yemeklerdendir. Bunlar çoğu kez ayran ile servis edilir. Yine sebzeli kebaplar da ayran ve pilavla servis edilir ve dengeli yemeklerdendir₍₇₎.

Ergenlikle birlikte birçok genç kendi besinleriyle ilgili kararlarını kendileri vermeye başlarlar. Beslenmenin ve sağlıklı yemenin temel kurallarını bilirler ancak yaşıtlarının baskısı, okul programı, bağımsızlık duygusu, kişisel disiplinin olmayışı ve vücut ağırlığıyla ilgili yanlış bilgilenme gibi sebeplerden dolayı sağlıklı beslenemezler. Diğer bir deyişle besin seçimleri gençlerin beslenme ile ilgili bilgilerini yansıtmamaktadır. Bu da anne babaları korkutan bir sorundur. Gençler daha fazla besin grubundan tükettiklerinde büyüme için ihtiyaç duydukları besin ögelerini de almış olurlar. Yüksek enerji ihtiyacını karşılamak için ekmek grubu yiyecekler de menüde ve tüketimde yer almalıdır₍₁₎.

KAYNAKLAR

1. Amerikan Diyetisyenler Derneği, Besin ve Beslenme Rehberi
2. http://www.saglikbakanligi.gov.tr/
3. www.tubitak.gov.tr
4. Türkiye'ye Özgü Beslenme Rehberi, T.C. Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Ağustos-2004
5. Prof. Dr. BAYSAL A., Beslenme, Hatiboğlu Yayınevi, 9. Baskı, Haziran-2002
6. Prof. Dr. BAYSAL A., Prof. Dr. BOZKURT N., Prof. Dr. PEKCAN G., Doç. Dr. BESLER T., Prof. Dr. AKSOY M., Prof. Dr. MERDOL T. K., Doç. Dr. KEÇECİOĞLU S., Doç. Dr. MERCANLIGİL S. M., Diyet El Kitabı, Hatiboğlu Yayınevi, 4. Baskı, 2002
7. Prof. Dr. MERDOL T. K., Dr. SACIR H., Prof. Dr. CİĞERİM N., Doç. Dr. BAŞOĞLU S., Türk Mutfağından Örnekler, Hatiboğlu Yayınevi, 4. Baskı, 2005